Een vrij verkrijgbare pijnstillende crème werkt topisch: de werkzame stof dringt door in de opperhuid om de onderliggende weefsels (spieren, pezen, gewrichtscapsules) te bereiken zonder via de algemene bloedsomloop te gaan. Dit lokale mechanisme verklaart zowel de voordelen van deze producten als hun beperkingen. Niet alle topische middelen bevatten dezelfde moleculen, en de keuze hangt zowel af van het type pijn als van het te behandelen gebied.
Topisch AINS-gel of verdovende crème: twee mechanismen die niet verward moeten worden
De eerste reflex voordat je een tube in de apotheek koopt, zou moeten zijn om twee productfamilies te onderscheiden die vaak naast elkaar op dezelfde schappen staan, maar die totaal anders werken.
De AINS-gels (diclofenac, ketoprofen, ibuprofen) remmen lokaal de productie van prostaglandines, chemische mediatoren van ontsteking. Hun werking richt zich dus op de mechanische oorzaak van de pijn: zwelling, roodheid, stijfheid. Voor een verstuiking van de knie, een peesontsteking van de pols of een opflakkering van digitale artrose zijn zij degene die een meetbaar voordeel bieden.
Crèmes of gels die een lokale verdovingsmiddel (lidocaïne, prilocaïne) bevatten, werken anders. Ze blokkeren de overdracht van het zenuwsignaal op de huid. De pijn wordt gemaskeerd, niet behandeld. Deze producten, oorspronkelijk ontworpen voor esthetische geneeskunde of kleine zorg, worden steeds vaker door het grote publiek gebruikt om irritaties of tijdelijke pijn te verlichten. Het aanbrengen van een lidocaïnecrème op een ontstoken gewricht zal noch de zwelling, noch de stijfheid verminderen.
Het kiezen van een vrij verkrijgbare pijnstillende crème vereist dus eerst dat je identificeert of de pijn voortkomt uit een weefselontsteking of uit een eenvoudige huidgevoeligheid.
Diclofenac, ketoprofen, topisch ibuprofen: keuzecriteria tussen werkzame stoffen
De drie AINS die als gel zonder recept beschikbaar zijn, delen een gemeenschappelijk mechanisme, maar hun farmacologische eigenschappen verschillen op verschillende concrete punten.
- De diclofenac-gel (verkocht onder de naam Voltaren Emulgel, onder andere) is het meest bestudeerd voor artrose van de kleine gewrichten. Recente aanbevelingen positioneren het als eerste keuze voor de vingers en knieën, omdat het de systemische blootstelling beperkt terwijl het een lokaal ontstekingsremmend effect behoudt.
- De ketoprofen-gel biedt een snelle huidpenetratie, maar vereist strikte voorzichtigheid: het is fotosensibiliserend. Elk behandeld gebied moet gedurende de behandeling en meerdere dagen na het stoppen van de behandeling worden beschermd tegen de zon, om ernstige huidreacties te voorkomen.
- Topisch ibuprofen blijft een veelzijdig alternatief voor spierpijn na inspanning of lichte kneuzingen. Het huidtolerantieprofiel is over het algemeen goed.
De keuze tussen deze drie moleculen hangt af van de locatie (oppervlakkig gewricht of diep spier), van het seizoen (vermijd ketoprofen in de volle zomer zonder bescherming) en van de geschiedenis van huidallergieën.
Verwarmende crèmes, balsems met essentiële oliën: reëel effect of subjectief comfort
Apotheken en parafarmacieën bieden ook zogenaamde “sport” crèmes aan, vaak geformuleerd met kamfer, menthol of essentiële oliën (wintergroen, citroen eucalyptus). Sommige positioneren zich als bi-gebruik producten: verwarmend voor de inspanning, kalmerend erna.
Deze formuleringen bevatten geen ontstekingsremmer in farmacologische zin. Hun werking berust op een rubefacient effect (warmtegevoel door verwijding van de huidcapillairen) of op een koud effect (menthol). De verlichting is sensorisch: de thermische stimulatie verandert de pijnperceptie zonder in te grijpen op de onderliggende ontsteking.
Voor een sportieve persoon die zijn spieren wil voorbereiden voor een sessie, kunnen deze balsems deel uitmaken van een warming-up routine. Het aanbrengen op een verse verstuiking of een gezwollen gewricht zal echter geen ontstekingsremmend voordeel opleveren. Een verwarmende balsem vervangt geen AINS-gel bij een bewezen ontsteking.
Fotosensibilisatie en huidbijwerkingen: de vaak genegeerde voorzorgsmaatregelen
De lokale toepassing vermindert aanzienlijk de spijsverterings- en cardiovasculaire bijwerkingen die gepaard gaan met orale AINS, wat hun toenemende positionering als eerste keuze verklaart. Deze relatieve veiligheid betekent echter niet dat er geen risico’s zijn.
De belangrijkste valkuil betreft de fotosensibilisatie onder ketoprofen. Blootstelling aan de zon, zelfs kort, op het behandelde gebied kan een fotoallergisch contacteczeem veroorzaken. De reactie kan tot twee weken na het stoppen van de behandeling optreden. Het aanbrengen van de gel ‘s avonds en het bedekken van het behandelde gebied blijft de beste voorzorgsmaatregel.
Contactdermatitis (roodheid, jeuk, blaasjes) kan optreden met elk topisch AINS, vooral bij langdurige toepassing of op beschadigde huid. Het gebruik van de gel op een open wond, een brandwond of een zonnebrand moet systematisch worden vermeden.
Duur van het gebruik en consultatiedrempel
Een behandeling met AINS-gel zonder recept mag niet langer dan een tot twee weken duren bij zelfmedicatie. Een pijn die langer dan tien dagen aanhoudt, vereist medische raadpleging, omdat deze kan wijzen op een diepere blessure (vermoeidheidsfractuur, ligamentruptuur, inflammatoire artritis) die alleen met de gel niet kan worden behandeld.
De galeniek (gel, crème, pleister) beïnvloedt ook de tolerantie. Gels drogen snel en vlekken niet, wat de toepassing overdag vergemakkelijkt. Zalf, vetter, is beter geschikt voor een avondtoepassing onder een lichte occlusieve verband, wat de penetratie van de werkzame stof verbetert.
De keuze voor een pijnstillend topisch middel berust uiteindelijk op drie eenvoudige parameters: de aard van de pijn (ontstekings- of niet-ontstekingspijn), de geschikte werkzame stof voor het betrokken gebied, en het naleven van de huidtoepassingsvoorschriften. Een goed gekozen AINS-gel dekt de meeste lichte spier- en gewrichtspijnen, mits de zelfmedicatie niet onredelijk wordt verlengd.